Како се затекнавме на појдовната точка?

“Ништо не е повидливо,

и ништо не е поприсутно од твоето отсуство”

- Петре М. Андреевски, Дениција

Што е „ништо“?

Во речникот е заменка која за цел има да опише отсуство на нешто. Во секојдневието овој збор често нè асоцира на мрзеливост. Можеби мрзеливоста не е баш полезна и продуктивна за нас луѓето, но метаболизмот на некои од најнеподвижните суштества може да функционира со иста жестина како кај тркачките коњи. Земете го за пример гигантскиот питон. Понекогаш може да лежи со месеци чекајќи ја својата следна жртва, дури потоа спокојно да одмора неколку недели во некоја затскриена грмушка правејќи ништо освен бавна дигестија. Прилично мрзеливо суштество, нели? Па, не баш. Овие животни се принудени поголемиот дел од времето да го минуваат правејќи ништо, што е од суштинско значење за нивниот опстанок.

Во филозофијата зборот „ништо“ исто така бил предмет на бројни расправи. На пример, Аристотел верувал дека просторот не е едноставно ништо, туку е место исполнето со нешто, во случајов со прасупстанци како земјата, воздухот, огнот и водата. Па сходно на тоа, не постои апсолутна празнина. Изминале речиси два милениуми откако ваквото гледиште на светот постепено почнало да се менува со изведување на неколку пионерски експерименти. Еден од нив е експериментот од 1644 година на италијанскиот физичар и математичар Еванџелиста Торичели. Тој го измислил барометарот кој имал за задача да го измери атмосферскиот притисок. Во експериментот Торичели забележал дека воздухот има сопствена тежина, па поради тоа започнале сомнежите дека светот не е конституција од само четири елементи. Во природата се криело нешто многу енигматично.

Во зачетоците на модерната наука, Исак Њутн верувал дека просторот и времето се апсолутни, статични и вечни како неподвижна и безлична празнотија. Во таа вечна сцена се начичкани космички објекти кои слободно се реат во бесконечното црнило. Тоа поприлично докажало дека Њутн иако ја открил гравитацијата, тој немал поим како таа навистина функционира. 

Сепак, во почетокот на 20-ти век Алберт Ајнштајн конечно го изменил дотогашното видување за просторот, давајќи му нов назив „време-простор“ каде ниту просторот, ниту времето се апсолутни. Згора на тоа, модерната квантна физика го потврдува исказот дека празниот простор воопшто не е празен, та дури и најпразниот можен вакуум е исполнет со активност. Вакуумот е простор издвоен од материја и радијација. Физичарите се согласуваат дека факторот „ништо“ и бројот нула во математичката интерпретација играат голема улога во разбирањето на природата.

Во теоријата на Ајнштајн, кога се вели дека просторот не е апсолутен, всушност нè потсетува дека постои голема веројатност гравитацијата да произведе закривување дури и во услови на т.н. совршен вакуум во вид на гравитациски бранови, давајќи му одредени својства на празниот простор. Совршена илустрација за тоа се црните дупки во вселената кои претставуваат елегантен пример за апсолутен вакуум со нула електричен полнеж, па сепак можеме да го почувствуваме нивното гравитациско влијание т.е. просторното и временското закривување. 

Во квантната теорија вакуумот е дефиниран како состојба на најниска можна енергија. Дури и кога во даден дел од просторот целосно ќе ги издвоите материјата, радијацијата и останатите влијанија, во него сé уште постои извесна активност позната како „квантни флуктуации“. Етапно e донесен постулатот кој укажува дека вакуумот веројатно продуцира честички материја и антиматерија, со цел да се опише неговото суштествување. Ваквите честички биле наречени виртуелни честички.

Проблемот со виртуелните честички е што никогаш не биле директно набљудувани, па нивното постоење е сосем неизвесно. И покрај тоа, повеќето физичари се сигурни дека тие се тука некаде и насекаде во просторот: во нас, во воздухот, во земјата, во ѕвездите, во меѓуѕвездениот простор. Сè што знаеме е дека се бескрајно минијатурни, се појавуваат како поларизирани парови во бескрајно мал дел од секундата и во истиот момент се анихилираат и исчезнуваат. И тоа се случува постојано и насекаде. 

Ваквото гледиште за својствата на просторот доаѓа од математичките пресметки од квантната теорија, но и со еден интересен експеримент наречен Казимиров ефект. Овој експеримент е именуван по данскиот физичар Хендрик Казимир кој сакал да ја воспостави идејата за енергијата која – според претпоставката – може да има својства на одбивање, наместо привлекување. Експериментот за првпат бил изведен во 1948 година и претставувал голем успех. 

Во слична конотација, некаде во почетокот на 2012 година во печат излезе книга со провокативен наслов Universe from nothing, дело на реномираниот космолог и физичар Лоренс Краус. Во книгата, Краус се навраќа на извршените пресметки и експерименти во последниве 100 години, потсетувајќи нѐ дека апсолутната празнина е всушност физички концепт. Понатаму, тој појаснува дека космолозите предложиле три можни типови на вселена: затворена, отворена и рамна. Затворениот тип би требало да содржи доволно количества материја и маса за да го запре ширењето на вселената и истата да ја принуди на контракција во нов сингуларитет. Таквата вселена би заземала сферична форма. Отворената вселена пак, би имала хиперболична форма, а светлината од далечните објекти би изгледала закривена кон надворешноста, а телата меѓусебно би се оддалечувале со фантастична брзина.

Според Краус, рамната вселена е индикативна опција каде што енергијата и материјата можеби се појавиле спонтано, од ништо—слично како виртуелните честички. Само во рамна вселена што се шири, вкупната енергија на секој објект е нула; односно, енергијата на материјата е поништена со енергијата на гравитационото поле и силата на привлекување. Ако нема материја, нема гравитација; и обратно. Тоа бездруго би значело дека вкупната енергија на вселената е нула. Веројатно само во такви услови е можно да се создаде универзум од ништо, бидејќи енергијата на „ништото“ е нула. Во таа конотација, да го цитираме нобеловецот Франк Вилзек: “Зошто постои нешто, наместо ништо? Бидејќи 'ништото' е нестабилно”.